ارزشيابي فرآيندي منظم است كه ميزان پيشرفت يادگيرندگان را در رسيدن به اهداف آموزشي مشخص ساخته و به عنوان مكمل يادگيري در سيستم آموزش مطرح مي‎گردد.

     معلم نه تنها در پايان دورة آموزشي بلكه در طول جريان آموزش به كمك انواع ارزشيابي با سيستمي مستمر ميزان يادگيري دانش آموزان را مورد سنجش قرار داده و با بررسي آن به نقاط قوت و ضعف دانش آموز از يكسو و اشكالات شيوة تدريس از سويي ديگر واقف گشته جهت جبران آن اقدام نمايد.

كلمات كليدي :   ارزشيابي، ارزشيابي مستمر، ارزشيابي سنتي، يادگيري.

مقدمه :

     با تحول در برنامه‎ريزي كتب درسي و تحول و تغيير نظام سنتي، لزوم تغيير نوع ارزشيابي نيز گريز ناپذير است. اگر برنامه‎ها و روش‎هاي تدريس تغيير كنند اما شيوه‎هاي ارزشيابي دگرگون نشوند سرنوشتي جز شكست در پي نخواهند داشت. شيوه‎هاي ارزشيابي سنتي فقط مي‎تواند بخش محدودي از هدف‎هاي دانش را بسنجد حال آنكه «فرآيند آموزش» نيازمند روش‎هايي از قضاوت و ارزيابي است كه بهتر است به مهارت‎ها و نگرش‎ها در فرآيند شكل گيري آنها توجه كنند.

كليات :

     ارزشيابي يك فرآيند است نه فرآورده و مي‎دانيم هر فرآيندي زمان بر است ولي امتحان‎ها مرسوم و سنتي چنين نيستند. چون در روش سنتي ارزشيابي، معمولاً در مورد آنچه دانش آموز از باب محتوا فراگرفته موفق است، ولي آموزش مهارت‎ها مورد ارزيابي قرار نمي‎گيرد.

     امروزه در بسياري از كشورها، ارزشيابي‎هاي مرسوم و سنتي كتبي منسوخ شده و جاي خود را به ارزشيابي‎هاي بسيار معتبر ديگري داده است كه از آن ميان مي‎توان به ارزشيابي بر اساس مشاهده عملكرد دانش آموز گفتگو با او و تنظيم پرونده‎اي براي جمع آوري اطلاعات در مورد دانش آموز و قضاوت‎هاي فردي او اشاره كرد. بر اين اساس، ارزشيابي در يك زمان خاص يا در پايان يك دوره، تعيين كنندة وضعيت دانش آموز نيست بلكه فرآيند ارزشيابي با فرآيند آموزش پيوسته و در هم تنيده تلقي مي‎شود. اين رويكرد جديد به معلم فرصت كافي مي‎دهد تا در حد امكان در مورد پيشرفت تحصيلي هر دانش آموز اطلاعاتي جمع ‎آوري كند و به اين دليل ارزشيابي يك فرآيند مستمر مي‎شود و ارزشيابي مستمر همراه با ارزشيابي تدريجي، جايگاه با ارزش خود را پيدا مي‎كند.

     يكي از هدف‎هاي اصلي ارزشيابي مستمر اين است كه معلم دريابد نقاط ضعف و قوت دانش‎آموز چيست و به چه كمكي احتياج دارد؟ البته ارزشيابي مستمر نبايد به هيچ وجه، به رتبه‎بندي و دسته‎بندي دانش‎آموزان بينجامد. ارزشيابي مستمر، ارزشيابي عملكرد دانش‎آموز طي فعاليت‎هاي گوناگون داخل كلاس (آزمايش‎ها ـ پرسش‎ها ـ پاسخ‎ها ـ گفتگو هاي حين تدريس) و نيز فعاليت‎هاي خارج از كلاس است.

     هدف از ارزشيابي آموزشي، ارتقاء و بهبود كيفيت مواد آموزشي و روش‎ها و متون تدريس است. پس لازم است به جاي آنكه فقط به پاسخ‎هاي صحيح دانش‎آموزان در آزمون‎ها توجه كنند به شيوه‎هاي پاسخگويي ايشان و نظريه‎هاي ابراز شده در پاسخ سؤال‎ها توجه شود.

     وجه تمايز يا خصوصيت ويژه‎اي كه ارزشيابي را از اموري مانند سنجش و اندازه گيري و تحقيق جدا و متمايز مي‎كنند همان قضاوت ارزشي است كه بر اساس ملاك‎ها و معيارهاي از پيش تعيين شده در پايان همه‎ي ارزشيابي‎ها انجام مي‎شود. نوع اين قضاوت ارزشي و تصميماتي كه بر اساس آنها گرفته مي‎شود نوع ارزشيابي را تعيين مي‎كند. بنابراين مي‎توان گفت ارزشيابي به هيچ وجه منحصر به آزمون‎ها و امتحانات انجام شده در پايان دوره‎هاي آموزشي نيست، بلكه اين آزمون‎ها و امتحانات تنها نمونه‎هايي از انواع ارزشيابي است كه در طراحي و اجراي برنامه‎هاي آموزشي مطرح است. همچنين در اندازه‎گيري در آموزش، بنابر سنت در تاريخچه‎ي آن به منظور مقايسه افراد از لحاظ ويژگي‎هاي معين انجام مي‎گيرد.

     به عقيدة سبلر (اتوس سبلر ـ 1368) ارزشيابي يك فرآيند دائمي است. بدين معني كه معلم بايد همواره مراقب رفتار دانش آموزان در كلاس باشد و پيشرفت آنها را در ميل به هدف‎ها و مقاصد آموزشي تعيين كند.

     آنچه مسلم است نتايج ارزشيابي‎هاي مستمر و مبتني بر موازين علمي معلم را قادر خواهد ساخت تا ضعف يادگيري دانش آموز و اشكالات شيوه تدريس خود را يافته و جهت رفع آن اقدام نمايد. علاوه بر اين ارزشيابي به نحوه مطلوب مي‎تواند انگيزه يادگيري را در دانش آموز تقويت كرده و او را به نقاط ضعف خود واقف سازد. ارزشيابي‎هاي مستمر سبب مي‎شود كه مطالب آموزشي براي دانش آموزان مرور شده و به حفظ و نگهداري مواد آموخته شده در ذهن آنان كمك كند همچنين نتايج امتحانات مي‎تواند به عنوان عامل مهمي جهت كشف و شناخت استعدادها و قابليت‎هاي دانش آموزان و انتخاب رشته‎هاي تحصيلي و شغلي بر مبناي اين قابليت‎ها مورد استفاده آنها قرار گيرد. ارزشيابي بايد به عنوان وسيله‎اي جهت بهبود امر يادگيري دانش آموزان مورد استفاده قرار گيرد نه به عنوان وسيله‎اي براي تهديد دانش آموزان و يا برچسب زدن به آنها.

     ارزشيابي سنتي را مي‎توان يك ارزشيابي ملاكي در نظر گرفت. در ارزشيابي ملاكي نمره‎ي يك دانش آموز در رابطه با يك ملاك يا معيار از پيش تعيين شده تفسير شود. ولي ارزشيابي مستمر يك ارزشيابي هنجاري است كه نمره‎ي دانش آموز در مقايسه با نمره‎هاي دانش آموزان ديگر تفسير مي‎شود. در ارزشيابي ملاكي منظور اين است كه معلوم شود دانش آموز چه مقدار از آنچه را كه قرار بوده است بياموزد آموخته است. آزمون‎هاي نهايي دوره‎هاي راهنمايي و دبيرستان كه به طور هماهنگ و با توجه به محتواي دروس بدون مقايسه كردن دانش آموزان با يكديگر تهيه و اجرا مي‎شود بر اصول ارزشيابي ملاكي است.

اهداف ارزشيابي مستمر :

1 ـ ارزشيابي مستمر به عنوان وسيله‎اي براي شناخت توانايي در زمينه‎هاي علمي شاگردان و تصميم‎گيري براي انجام فعاليت‎هاي بعدي آموزشي است.

2 ـ ارزشيابي مستمر به عنوان وسيله‎اي براي بهبود و اصلاح فعاليت‎هاي آموزشي. به اين ترتيب كه منابع ارزشيابي مستمر بر خلاف ارزشيابي سنتي كه فقط ميزان پيشرفت تحصيلي شاگردان را بيان مي‎كند علاوه بر اين كيفيت تلاش شاگردان و روش تدريس معلم و ميزان مهارت وي را در اين زمينه مورد ارزيابي قرار مي‎دهد.

3 ـ ارزشيابي مستمر به ويژه ارزشيابي تكويني، مي‎تواند درباره پيشرفت تحصيلي شاگردان نقاط ضعف و نارسائي آنان اطلاعات مفيدي در اختيار معلم قرار دهد. تجزيه و تحليل چنين اطلاعاتي نشان خواهد داد كه شاگردان چه مطالبي را فرا گرفته‎اند و چه مفاهيمي را نياموخته‎اند و چگونه مي‎توان آنها را براي جبران چنين كمبودهايي ياري كرد.

4 ـ ارزشيابي مستمر به عنوان عاملي براي ارتقاي شاگردان است كه مي‎توان ميزان توانايي شاگردان را براي ارتقا از يك مرحله به مرحله ديگر بيان كرد. در روش ارزشيابي سنتي، تنها هدف ارزشيابي نمره دادن و ارتقاي دانش‎آموز تصور مي‎شود. اين امر نه تنها تحركي را در فعاليت‎هاي آموزشي ايجاد نمي‎كند بلكه كليه فعاليت‎هاي آموزشي را تحت تأثير ارزشيابي قرار مي‎دهد و مدرسه و كادر آموزشي آن را شبيه به كارگران كارخانه‎اي مي‎سازد كه وظيفه‎ي آنها تنها انتقال محصول از يك مرحله به مرحله ديگر و بالاخره توليد نهايي است.

باز خورد ارزشيابي :

     ارزش سنجي به منظور تكميل يادگيري صورت مي‎گيرد. در جريان يادگيري معلم كوشش مي‎كند آنچه را كه اساس و با ارزش تلقي شده است به شاگردان بياموزد. شاگرد نيز تحت راهنمايي معلم كارهاي لازم را براي فراگرفتن امور اساسي انجام مي‎دهد.

     اگر معلم و شاگرد در جريان يادگيري از طريق طرح چند سؤال و تهيه جواب آنها كار خود را ارزيابي كنند مي‎توانند از نتيجة كار خود آگاه شوند و معلم در جريان ارزيابي متوجه اشكال كار خود شده و آنچه را كه در جريان يادگيري از نظر دور داشته دوباره مورد بحث قرار مي‎دهد و از اين راه نكته‎هاي اساسي را مشخص‎تر مي‎سازد. قسمت‎هاي پيچيده و مهم را توضيح مي‎دهد و در نتيجه امر يادگيري كاملتر مي‎شود.

     بازخورد حاصل از ارزشيابي تكويني كه در ضمن آموزش اجرا مي‎شود در بهبود كيفيت يادگيري هدف‎هاي درس و بازخورد حاصل از ارزشيابي تراكمي كه در پايان واحد درسي اجرا مي‎شود در رفع نواقص شيوه‎هاي كلي يادگيري به دانش آموزان كمك مي‎كند.

     در فرآيند ارزشيابي معلم بايد نهايت كوشش را جهت جمع‎آوري هر چه بيشتر اطلاعات به منظور كسب نتيجه‎اي مطمئن‎تر به كار برد. بدين ترتيب اتكاء منحصر به پاسخ آزمون‎ها كافي نيست. بلكه بايد تمام عوامل مؤثر در ارزشيابي را ثبت نموده و با تحليل و تركيب آنها نتايج قابل اعتمادي را به دست آورد. بر خلاف ارزشيابي سنتي كه تنها اتكاء منحصر به پاسخ آزمون‎ها و نمرات آن مي‎باشد.

     تحقيقات نشان داده است دانش آموزان معلماني كه براي آماده ساختن درس و همچنين نمره دادن تكاليف درسي و كار كلاس دانش آموزان وقت گذاري مي‎كنند، نسبت به معلماني كه اين كار را انجام نمي‎دهند نتايج بهتري كسب مي‎كنند.

     علاوه بر اين شيوة آموزش و تدريس معلم در كلاس درس و ابزارهاي اندازه گيري وي از عملكردهاي دانش آموزان يعني سؤال‎هاي امتحان دست در دست هم حركت مي‎كنند.

نكات مهمي كه بايد در انجام ارزشيابي مستمر رعايت نمود :

1 ـ ارزشيابي مستمر را جزئي از آموزش به حساب آوريم، نه نقطه‎ي پايان

2 ـ در ارزشيابي مستمر فعاليت‎هاي گروهي را اصل قرار دهيم.

3 ـ از انواع ارزشيابي‎ها در جاي خود استفاده كنيم.

4 ـ از ارزشيابي مستمر به عنوان ابزاري كارآمد، براي هدايت يادگيري دانش آموزان استفاده نماييم.

5 ـ در ارزشيابي مستمر فقط به عملكرد فراگيران در پاسخ دادن به سؤالات مطرح شده اكتفا نكنيم، بلكه تلاش‎هاي آنها را در طول سال تحصيلي در نظر داشته باشيم.

6 ـ در ارزشيابي مستمر از مقايسه‎ي دانش آموزان با هم و تعيين افراد قوي و ضعيف خودداري نماييم.

7 ـ سعي نماييم در ارزشيابي، امنيت رواني مناسب و خالي از اضطراب براي دانش آموزان فراهم شود.

ويژگي‎هاي ارزشيابي سنتي :

1 ـ بيشتر به فرآورده و محصول كار توجه مي‎شود نه به فرآيند كار آموزش.

2 ـ از ارزشيابي بيشتر براي نشان دادن پيشرفت تحصيلي استفاده مي‎شود.

3 ـ بازخورد و فرآيند كار مشخص نمي‎شود.

4 ـ فرصتي براي رفع نقاط ضعف و تقويت نقاط قوت وجود ندارد.

5 ـ به جاي آنكه ابزاري در اختيار فرآيند ياددهي ـ يادگيري باشد، خود هدف شده است. ارزشيابي سنتي (نتيجه مدار) ارزشيابي مستمر (فرآيند مدار).

ــ  عدم توانايي در كسب مهارت‎هاي لازم

ــ  عدم كار كسب آموخته‎ها و عدم پايداري آنها

    نتيجه اينكه در ارزشيابي سنتي با هدف سنجش ميزان پيشرفت فراگير و دستيابي فراگيران به انتظارات و عملكردهاي از پيش تعيين شده صورت مي‎گيرد و ميزان پيشرفت دانش آموزان با حدود انتظارات برنامه‎ي درس مقايسه مي‎شود.

     اما در ارزشيابي مستمر معيار ارزشيابي هر دانش آموز ميزان پيشرفت اوست بنابراين وضعيت فعلي و فراگير با وضعيت پيشين او مقايسه مي‎شود. در ارزشيابي مستمر معلم به پيشرفت فردي توجه دارد و بازخوردهاي مناسب را از پيش فراهم مي‎آورد تا به فراگير بر اساس نياز و احتياجش كمك كند و به هيچ وجه او را با ديگري مقايسه نمي‎كند. اين روش موجب رشد و پيشرفت همه‎ي دانش آموزان مي‎شود. حتي فراگيران كندآموز نيز جايگاه مناسبي پيدا مي‎كنند. نه تنها طرد نمي‎شوند، بلكه به خوبي پيشرفت مي‎كنند.

در ارزشيابي مستمر، معلم «كيفي نگر» است.

     ارزشيابي مستمر مجموعه‎اي از اعمال مداوم، مستمر، هدفمند و پوياست. در يك مقطع زماني محدود نمي‎شود. پيوستگي و مداومت باعث مي‎شود تا فاصله‎ي آموختن و آزمودن به حداقل ممكن كاهش يابد. و اين كاهش زمان آموزش و سنجش، اضطراب آزمون‎هاي سنتي را از بين مي‎برد و فرصت آموختن بهتر را فراهم مي‎كند.

منابع مأخذ :

1 ـ احمدي، سيد احمد؛ اصول و روش‎هاي تربيت در اسلام، اصفهان ـ انتشارات جهاد دانشگاهي، 1372.

2 ـ سبلر، اتوس؛ آموزش تدريس رياضيات دبيرستان، مترجم : جواد همداني‎زاده، تهران ـ مركز نشر دانشگاهي، 1368.

3 ـ سيف، علي‎اكبر؛ اندازه گيري و سنجش در علوم تربيتي، تهران ـ دانشگاه پيام نور، 1371.

4 ـ سيف، علي‎اكبر؛ اندازه گيري و ارزشيابي پيشرفت تحصيلي، تهران ـ انتشارات آگاه، 1372.

5 ـ شريعتمداري، علي؛ روانشناسي تربيتي، اصفهان ـ انتشارات مشعل، 1344.

6 ـ شعباني، حسن؛ مهارت‎هاي آموزشي و پرورشي، تهران ـ انتشارات سمت، 1371.

7 ـ كيامنش، عليرضا؛ روانشناسي يادگيري، تهران ـ دانشگاه پيام نور، 1369.

8 ـ مرداني، صديقه؛ تأثير آزمون‎هاي مكرر ماهانه در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان، پايان‎نامه دوره كارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان، 1374.

9 ـ ارزشيابي در برنامه درس علوم تجربي ـ سايت دفتر برنامه ريزي و تأليف كتب درسي.

10 ـ شيخي، جميله؛ عوامل مؤثر بر پيشرفت دانش آموزان.